[1]Անցնող Շաբաթ օր, 17 Սեպտեմբերին, Լոս Անճելըս քաղաքի «Կրենտ Փարք» զբօսայգիին մէջ բացումը կատարուեցաւ Հայոց Ցեղասպանութեան նուիրուած յուշակոթողի մը: Արուեստի գործ մը, որուն հեղինակներն են Լեւոն Փարեան, Վահագն Թովմասեան եւ Արա Օշական: Օտար եւ հայ մամուլը լայնօրէն անդրադարձաւ այս իրադարձութեան, լուսանկարներով եւ այլն:
Մամլոյ այս անդրադարձի եւ զուտ քարոզչական տեսանկիւնէն դիտած, օգտակար նախաձեռնութիւն մըն էր, որ այս յօդուածագիրին համոզումով, ծառայեց իր նպատակին:
Սա՝ իբրեւ երեւոյթին մէկ երեսը, անվիճելիօրէն դրական:
Գանք միւս երեսին, որ դարձեալ կը վերաբերի զուտ անձնական համոզումի:
[2]
Վաչէ Բրուտեան
Անվիճելի փաստ է, որ Եղեռնի յիսնամեակը անկիւնադարձ մը ստեղծեց հայ մարդուն թէ՛ հոգեբանութեան եւ թէ մտածողութեան, իմացական աշխարհին մէջ:
Այս անկիւնադարձը դրսեւորուեցաւ նաեւ հայ քաղաքական մտածողութեան մէջ, եւ ասոր լաւագոյն ազդանշանը կարելի է համարել Յիսնամեակին առիթով Երեւանի մէջ տեղի ունեցած բազմահազարանոց ժողովրդային եւ ինքնաբուխ ցոյցը, որուն կարգախօսը մէկ էր՝ «Մեր հողերը»:
Մեր ժողովուրդը այլեւս սկսած էր թօթափելու զոհի հոգեբանութիւնը, արթնութեան մէջ էր, վերապրումի իմաստով խոյանքի ընթացքին մէջ էր, մանաւանդ՝ իր իրաւունքներուն տիրութիւն ընելու իմաստով:
Գործածեցինք բանալի բառը. խոյանք:
Այս խոյանքի գաղափարը նոր չէ: Ունի դարերու անցեալ ու մաս կը կազմէ մեր ժողովուրդի հոգեկերտուածքին: Խոյանքի այս գաղափարը ցայտուն կերպով դրսեւորուած է մեր եկեղեցական ճարտարապետութեան մէջ: Մտէ՛ք հայկական ճարտարապետութեամբ կառուցուած որեւէ եկեղեցի, մեծ կամ փոքր, կանգնեցէք անոր մէջտեղը, գմբէթին ճիշդ տակը եւ ձեր աչքերը բարձրացուցէք վեր: Պիտի նշմարէք այդ խոյանքը, որուն սլացքը ձեզ պիտի տանի վեր, վեր, դէպի անհունը, դէպի երկինքի ամենահեռաւոր անկիւնները, դէպի անսահմանութիւն ու դէպի անմահութիւն:
Տարբերութիւն չ՛ըներ, Աշտարակի Կարմրաւոր գողտրիկ մատուռի՞ն մէջն էք, թէ Անիի Մայր տաճարին: Խոյանքի նոյն մտածողութիւնը կայ, որ հայ մարդուն ներաշխարհին իսկական արտայայտիչն է:
Այս սլացքին, երկրայինէն դէպի երկնային գացող այս խոյանքի գաղափարի լաւագոյն արտայայտութիւնն է 7րդ դարուն կառուցուած Զուարթնոց եկեղեցին: Ներսէս Շինող կաթողիկոսը թերեւս ճարտարապետ չէր բառին իսկական առումով, սակայն իր կառուցած այս եկեղեցիով, ան հայ ժողովուրդի հոգեկերտուածքին «յայտարարութիւն»ն էր, որ կ՛ընէր ի լուր ամբողջ աշխարհին՝ ճարտարապետական յղացքի, մտածողութեան լեզուով:
Յիսնամեակը նաեւ կը խորհրդանշէր յարութեա՛ն գաղափարը: Իսկ յարութիւնը միշտ դէպի «վեր» է, անվիճելիօրէն:
0921grand park monuՅիսնամեակի օրերու ներշնչած յարութեան, սլացքի ու խոյանքի այս մտածողութիւնը իր արտայայտութիւնը գտաւ նաեւ մշակոյթի ու արուեստի աշխարհին մէջ: Լաւ նայեցէք Ծիծեռնակաբերդի յուշարձանին (հեղինակներ՝ Արթուր Թարխանեան, Սաշուր Քալաշեան եւ Յովհաննէս Խաչատրեան), Լիբանանի մէջ, Պիքֆայայի յուշարձանին (հեղինակ՝ Զաւէն Խտըշեան) եւ Լոս Անճելըսի մօտակայ Մոնթեպելլոյի յուշակոթողին (հեղինակ՝ Հրանդ Աղպապեան): Բոլորն ալ (եւ առաջի՛ն իսկ նայուածքով) ՎԵՐ սլացող, խոյացող յուշակոթողներ, արուեստի գործեր են:
Բոլորն ալ կը խորհրդանշեն հայութեան յարութիւնը, յաղթանակը, իր իրաւունքներուն տիրութիւն ընելու կամքը: Այս բոլոր յուշարձաններն ալ համահունչ են մեր ազգային հոգեկերտուածքին: Անոնք բոլորն ալ, արուեստի գործ ըլլալու կողքին, նաե՛ւ իւրայատուկ «յայտարարութիւններ» են, յար եւ նման Ներսէս Շինող կաթողիկոսի կատարած «յայտարարութեան», Կարմրաւորի՝ մեզի անծանօթ ճարտարապետին, Տրդատ եւ Մանուէլ ճարտարապետներուն եւ Մոմիկին, որուն կառուցած Նորավանքը եւս փայլուն արտայայտութիւնն է նոյն այս «յայտարարութեան»:
Մինչդեռ Լոս Անճելըսի «Կրենտ Փարք» զբօսայգիին մէջ տեղադրուած յուշակոթողը (որ իբրեւ արուեստի գործ կրնայ գեղեցիկ ըլլալ եւ կրնայ զարդարել արուեստի որեւէ ականաւոր թանգարան կամ ցուցասրահ), տեսողական-կառուցային գաղափարի, մտածողութեան իմաստով, ոչ մէկ առնչութիւն ունի հայկական դարաւոր ձգտումներուն հետ: Ոչ մէկ ձեւով կ՛արտայայտէ սլացքի ու թափի գաղափարը: Այս յուշակոթողը, ըստ հեղինակներուն բացատրութիւններուն, իր «անտաշ» եւ տաշուած երկու բաղադրամասերով, կը խորհրդանշէ Եղեռնը եւ հայութեան ներկան ու գալիքը: Շատ բարի. բայց այցելուն (որ պայման չէ որ հայ, միաժամանակ գրագէտ ու արուեստաբան հայ ըլլայ…) անպայման հեղինակներո՞ւն պիտի հարցնէ, թէ ինչ կը խորհրդանշեն այս տափարակ, տաշուած ու անտաշ ժայռաբեկորները: Մինչդեռ երբ Ծիծեռնակաբերդ կ՛այցելենք, կարիքը չենք զգար անոր հեղինակներուն բան մը հարցնելու: Նոյնը՝ Պիքֆայայի կամ Մոնթեպելլոյի պարագային: Անոնց հեղինակները իրենց «յայտարարութիւնը» կատարած են արդէն, եւ արուեստաբան ըլլալու կարիքը չկայ՝ զգալու այդ «յայտարարութեան» բնոյթն ու էութիւնը, որովհետեւ հայ մարդու հոգեկերտուածքին հարազատ արտայայտութիւններ են ատոնք: Մեր պատմութեան խտացումն են կարծէք՝ իրենց ճարտարապետական արուեստի յղացումներով եւ լուծումներով. յարգանք ու պատկառանք ներշնչող գործեր են:
«Կրենտ Փարք»ի մէջ տեղադրուած յուշակոթողը ոչ միայն զուրկ է յարգանք ու պատկառանք ազդելու արժանիքէն, ոչ միայն զուրկ է խոյանքէ ու սլացքէ, այլեւ իր «տափարակութեամբ» աւելի տապանաքար կը յիշեցնէ. ճիշդ հակառակը մեր էութեան:
Խոյանքի փոխարէն… տապանաքա՞ր:
ՎԱՉԷ ԲՐՈՒՏԵԱՆ
asbarez.com