[1] Հարցազրոյց Արցախի Կեդրոնական կոմտէի ներկայացուցիչ Դաւիթ Իշխանեանի հետ
– Վերջին շրջանին բազմացած են սահմանային բախումները ԼՂՀ-Ատրպէյճան սահմանագիծին վրայ, որոնց զուգահեռ, Պաքու անդադար կը շարունակէ պատերազմը վերսկսելու իր սպառնալիքները: Այս ծիրէն ներս, ի՞նչ ուղղութեամբ կÿընթանան հիմնախնդրի լուծման բանակցութիւնները:
– 1994-ի հրադադարից ի վեր, ատրպէյճանական կողմը միշտ էլ ռազմականօրէն խախտել է զինադադարը եւ այդ ձեւով փորձել է խոչընդոտել բանակցութիւններին: Այսօր, դիպուկահարների պատերազմ է սահմանագծում, որ վերջին տարիներին մտահոգիչ տարողութիւնների է հասել:
Մեզ համար յստակ պէտք է լինի այն իրողութիւնը, որ այն օրը, երբ որ Պաքու կը համոզուի, որ հարցը կարող է լուծել ռազմական միջամտութեամբ, նոյն օրն իսկ կը վերսկսի պատերազմական իր գործողութիւններին:
Խնդիրը մեզ համար այն է, թէ որքանո՞վ մենք պատրաստ ենք այս յարձակապաշտութեան դիմակայելու, որքանո՞վ պատրաստ ենք այդ ուժին դիմակայելու եւ հակահարուած տալու: Մենք ինքնավստահութեամբ պէտք է համոզուենք, որ հակառակ ռազմական որոշակի անհաւասարակշռութեան, մենք ի վիճակի ենք պաշտպանուելու եւ ինչու չէ նաեւ հակադարձելու:
Ինչ վերաբերում է բանակցային գործընթացին, վերջին տարիներին մենք անդրադարձել ենք երկու կարեւոր կէտերի: Առաջինը՝ բանակցութիւնների Մատրիտեան սկզբունքների ընդհանուր ծիրէն ներս, Արցախի իշխանութիւնները միակամօրէն մերժել են այն աննպաստ բանակցային կէտերը, որոնք չեն սատարելու Արցախի ժողովուրդի անվտանգութեան ապահովման գործընթացին: Երկրորդը՝ յստակ է, որ բանակցային գործընթացը վերջին տարիներին մտել է փակուղի, որը դարմանելու համար անհրաժեշտ է նոր սկզբունքների որդեգրում:
– Պատերազմի աւարտէն 18 տարի ետք, Արցախի ազատագրուած տարածքները վերաբնակեցնելու առաքելութիւնը լիակատար յաջողութեան չէ հասած: Ինչպէ՞ս կը բացատրէք այս երեւոյթը:
– Հարցին իբր պատասխան ես ընդունում եմ, որ ունեցանք որոշ յաջողութիւններ, սակայն թէ այդ յաջողութիւնները կարելի է նկատել բաւարար, ես կարող եմ ասել ոչ: Սա իբր հարցի ընդհանուր բնութագրում:
Վերաբնակեցման աշխատանքներում մենք յաջողել ենք Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան եւ Հայաստանի Հանրապետութեան միջահատման տարածքում, այսինքն՝ Քարվաճառի եւ Քաշաթաղի )Լաչին( շրջաններում: Մնացեալ ազատագրուած տարածքներում, ես կարող եմ ասել, որ վերաբնակեցման առաքելութիւնը ձախողել է:
Վերաբնակիչները ընդհանրապէս գալիս են Հայաստանի մարզերից, որոնք մեծամասնութեամբ կենցաղային եւ ընկերային ոչ բարենպաստ պայմանների մէջ գտնուող ընտանիքներ են: Եղել են նաեւ Պաքուից եւ Սումկայիթից փախստական հայ ընտանիքների վերաբնակեցման պարագաներ:
Կարող եմ ասել, որ Արցախի վերաբնակեցման մեր քաղաքականութեան մէջ ունեցել ենք եւ դեռեւս ունենք լուրջ խոցելի կէտեր: Այստեղ նշեմ, որ հարցի ընդհանուր պարունակին մէջ, բացթողումներ են արձանագրուել մեր զոյգ պետութիւնների կողմից: Լուծո՞ւմը՝ մեզ անհրաժեշտ է վերաբնակեցման լուրջ հայեցակարգային ծրագիր եւ զայն իրագործելու յարաճուն կամք:
Եզրակացնելու համար շեշտում եմ, որ Արցախի վերաբնակեցման հարցը համահայկական հարց է, որ կապուած է հայ ժողովուրդի ազգային անվտանգութեան հետ: Այս առաքելութեան մէջ պէտք է ընդգրկուեն պետական, եկեղեցական, կուսակցական կամ բարեգործական բոլոր հայկական կազմակերպութիւնները:
– Այս տարի կը նշենք Արցախեան շարժման 25-ամեակը: Պատմական անկիւնադարձային այս շարժման եւ անոր յաջորդող ազատամարտի ու պետութեան հաստատման հանգրուաններու համագումարը քառորդ դար է: Այսօր, Արցախի յետ-պատերազմեան սերունդը ի՞նչ ժառանգած է:
– 25 տարի առաջ, Արցախը կործանման ճանապարհին էր. Նախիջեւանի ճակատագրին ենթարկուելու սեմին էր:
Ի՞նչ կատարուեց 25 տարի առաջ: Ամենէն կարեւորը, շարժման սկիզբը հիմնովին քանդուեց բոլորի մօտ ձեւաւորուած այն մտայնութիւնը, որ հայը ենթարկուող է ու խեղճ է: Թօթափուեց «խեղճ հայ»ի պատկերացումը: Արցախը իր պոռթկումով կարողացաւ համահայկական ցասման ալիք ստեղծել: Արցախը կամրջող օղակ հանդիսացաւ հայրենիքի եւ Սփիւռքի միջեւ: Արցախը կարողացաւ իր պոռթկումով հայկական միասնական ճակատ ձեւաւորել:
Ընկերակենցաղային գծով, ժողովուրդի մի հատուածին թւում է, թէ Խորհրդային օրերին, իւրաքանչիւր ընտանիք կամ անհատ սոցիալապէս ապահովուած էր, սակայն մոռանում են, որ մշակութային եւ ազգային ինքնութեան պահպանման գծով մենք կործանման եզրին էինք: Ի վերջոյ, Խորհրդային եւ ատրպէյճանական լուծից դուրս գալով մենք կարողացանք կերտել մեր քաղաքական անկախութիւնը, փրկեցինք մեր մշակութային արժէքները:
Հարցազրոյցը վարեց՝
Վահագն Գարագաշեան
ՀՈՐԻԶՈՆ
15/03/2013