Յետադարձ ընդհանուր ակնարկով մը եթէ փորձենք մեր յիշողութիւնը թարմացընել եւ մտաբերել, թէ երկու տարի առաջ այս օրերուն սուրիացիներ ինչպիսի մտահոգութիւններով կլանուած էին, առօրէական ինչպիսի խնդիրներ կը յուզէին, կ՛անհանգըստացնէին զանոնք, ապա առանց նուազագոյն ճիգի կամ դժուարութեան պիտի անդրադառնանք, որ անոնք օրն ի բուն կը տագնապէին շարք մը ընթացիկ հարցերով, ինչպէս` վառելանիւթի գնաճով եւ կառավարութեան կողմէ այդ ուղղութեամբ ակնկալուած միջնորդութեամբ, սահմանափակ եկամուտի տէր քաղաքացիներուն տրամադրուելիք յատկացումներով, որոնք առհասարակ կը միտէին նաֆթամթերքի սակերու մագլցումն ու ապրուստային սղաճը հակակշռել:
Այդ օրերուն մղձաւանջի վերածուած եւ ներկայիս աւելի քան անհեթեթ ու մակերեսային թուացող խնդիրներէն կարելի է մէջբերել օրինակ` քաղաքային երթեւեկութեան սպասարկող վարորդներու օրինազանցումները, հանրային վայրերու մէջ ծխախոտ կամ կլկլակ ծխելը արգելակող օրէնքի հրապարակումն ու գործադրութիւնը երկրի գլխաւոր քաղաքներու փողոցները խճողող շրջիկ վաճառորդներու սովորական դարձած սանձարձակութիւնները, պետական պաշտօնեաներու յոռի եւ անհանդուրժելի վարքը, փտախտով եւ գայթակղալի գործարքներով մեղաւոր անուղղայ քաղաքացիները սաստելն ու համապատասխան պատժական տնօրինումներու ենթարկելը… եւայլն:
Նոյն ժամանակամիջոցին «Արաբական Գարուն» յորջորջումով բոլորին ծանօթ յեղափոխական պոռթկումները արդէն ծայր առած էին եւ շեշտուած զգացականութեամբ ու ռոմանթիզմով կը դրսեւորուէին` զարմացնելով համայն աշխարհը:
Թունուզի, Եգիպտոսի, Լիպիոյ եւ Եմէնի մէջ բռնկած իրարայաջորդ շարժումները անակնկալի կը բերէին ու խուճապի կը մատնէին ամբողջ արաբական աշխարհը: Արաբական պետութիւնները սահմռկած եւ ահաբեկուած` անձկութեամբ կը սպասէին, թէ ո՛ր երկիրը պիտի ըլլայ յաջորդ զոհը: Սակայն նոյնը կարելի չէ ըսել Սուրիոյ իշխանութիւններուն եւ ժողովուրդին համար: Սուրիացիներ յեղափոխական այդ շարժումներու հետեւանքներուն առնչութեամբ երկփեղկուած էին եւ ունէին հակադիր տեսակէտներ. անոնցմէ խումբ մը ամենեւին կը բացառէր, որ Սուրիա եւս կրնայ թատերաբեմ դառնալ նմանօրինակ զանգուածային ընդվզումի եւ վայրագութեանց ալիքներու, մինչդեռ` ոչ արհամարհելի թիւով ուրիշներ կը կանխատեսէին, որ ալեկոծութեան համայնակուլ այդ հոսանքը ուշ կամ կանուխ անպայման պիտի հասնի նաեւ իրենց` իր արիւնալի եւ կործանարար բռնարարքներով պատուհասելու համար նաեւ Սուրիական չքնաղ հայրենիքը: Իսկ արդիւնքը եղաւ այն, որ աւերիչ այդ երկրաշարժը չուշացաւ հարուածելու եւ ճգնաժամելու նաեւ սուրիացիները` իր ահաւոր փոթորիկներով եւ արհաւիրքներով, իր ողբերգական եւ համահարթեցնող ցնցումներով ու յետ ցնցումներով:
Այսօր, շուրջ երկամեայ արիւնալի եւ մահասփիւռ իրադարձութիւններէն ետք, սուրիացիներու գլխաւոր եւ միակ մտահոգութիւնը կը կազմէ իրենց ֆիզիքական գոյութեան պահպանումը, կեանքի անվտանգութիւնը: Կեանք ըսելով այստեղ պարզապէս կը հասկըցուի գոյութեան քաշքշուք, որ կը բնորոշուի կենցաղային համեստագոյն եւ կաթուածահար պայմաններով, միանգամայն յագեցած է անհանդուրժելի դժուարութիւններով ու մարտահրաւէրներով: Անտարակոյս, միամտութիւն կամ անիրատեսութիւն պիտի ըլլար այս պարագային բարեկեցութեան կամ երջանկութեան մասին մտածել ու արտայայտուիլ: Բարին ու բարօրութիւնը այսօր գրեթէ ջնջուած են սուրիացիներու կեանքէն ու բառապաշարէն:
Սուրիացիի կեանքը ինչպէ՞ս բարօր ու բարգաւաճ կրնայ ըլլալ, երբ մահուան ուրուականը տիւ եւ գիշեր կը շրջի ամէն կողմ, երբ մարդոց գոյութիւնը, կեցութեան շարունակականութիւնը վտանգուած է ամէն պահու եւ ամէն քայլափոխի: Ինչպէ՞ս կ՛ակընկալենք, որ սուրիացիներ ուրախ եւ երջանիկ ըլլան, երբ անոնց հայրենակիցներէն շատեր կ՛ապրին վրաններու տակ, դպրոցներու եւ հանրային պարտէզներու մէջ, երբեմն նոյնիսկ փողոցը` անծածկ ու անպաշտպան…: Ֆիզիքական ապահովութիւնն ու անվըտանգութիւնը սուրիացիին համար հիմնական պահանջք եւ գերագոյն բաղձանք դարձած են:
Անոր փնտռածը ամէն բանէ առաջ եւ վեր ներքաղաքական կայունութիւնն է, արտաքին սպառնալիքներուն դէմ անվտանգութիւնը:
Ներկայ պահը որ կ՛ապրինք, մեր ֆիզիքական գոյութիւնը ապահովելու եւ շարունակելու նկրտումէն անդին, կը դառնայ սոսկ հանրագումար մը` մանրուքներու, ապրուստային հարթելի ու շրջանցելի խնդիրներու, որոնք պարագայական եւ անցողակի բնոյթ ունին, եւ զորս կարելի է ժամանակի ընթացքին կերպով մը հանգուցալուծել:
Առ այսօր տասնեակ հազարաւոր սուրիացիներ զոհուեցան կամ նահատակուեցան, հարիւրաւոր հազարներ հաշուող ուրիշներ կորսնցնելով իրենց տունը, տեղը, աշխատանոցը եւ ամբողջ ունեցուածքը լքեցին երկիրը, դարձան գաղթականներ կամ աքսորականներ, աղէտեալ այլ զանգուած մըն ալ հազիւ փրկուած կործանարար ու մահասփիւռ հարուածներէ, անխնայ ռմբակոծումներէ, խոյս տուաւ իր բնակավայրերէն եւ ապաստանեցաւ հոն` ուր հնարաւոր է, հոն` ուր գէթ կեանքի նուազագոյն ապահովութիւն կարելի է գտնել…: Առ այդ, որպէս անփոխարինելի եւ ոսկի ընտրանք` ներկայիս սուրիացիներուն կը մնայ ըլլալ աչալուրջ եւ զգօն, որսալ դրական ու նպատակայարմար պահը, առաւելագոյնս օգտուիլ ստեղծուած որեւէ պատեհ առիթէ, իմաստութեամբ եւ իրատեսութեամբ սահմանել իրաւ առաջնահերթութիւնները, երկրին ու ժողովուրդին անհըրաժեշտ գերակայութիւնները, միշտ հեռու` անբովանդակ եւ ցուցական նշանախօսքերէ, ճամարտակութիւններէ, զորս ամենեւին կարելի չէ համեմատել մարդոց ֆիզիքական գոյութեան հետ, նժարի դնել կեանքի իսկական արժէքին համատեղ:
Որսալ յարմարագոյն պահը, բարենպաստ պատեհութիւնը կը նշանակէ կասեցնել մահը, վերջ տալ սպանութեանց եւ բռնարարքներու տիրապետութեան, նախապատուութիւն ճանչնալ խաղաղութեան եւ համերաշխութեան, հակամարտող բոլոր կողմերու եւ հասարակութեան ողջ բաղկացուցիչներու մասնակցութեամբ երկիրը առաջնորդել դէպի հրադադար, դէպի երկխօսութիւն եւ հաշտութիւն: Իսկ այս բոլորը մերժող որեւէ վարքագիծ կամ կողմնորոշում համազօր պիտի ըլլայ դաւաճանութեան եւ Սուրիան պիտի մղէ դէպի դժոխային անդունդ: Դաւաճանութիւն կեանքին, դաւաճանութիւն հայրենիքին եւ սուրիացիներուն, դաւաճանութիւն մանաւանդ` բիւրաւոր անմեղ զոհերուն եւ յումպէտս հեղուած ծով արեան նկատմամբ:
Այստեղ անվարան կերպով եւ ամենայն համոզումով կրնանք յայտարարել, որ Սուրիոյ ճգնաժամին մէջ սխալեցան բոլորը` ներքին թէ արտաքին հարթութեանց վրայ: Սակայն ներկայ պահը բնաւ ձեռնտու չէ գործուած սխալներուն, անոնց հեղինակներուն եւ շարժառիթներուն անդրադառնալու: Թէ ո՞վ սխալեցաւ, ինչպէ՞ս սխալեցաւ, ինչո՞ւ սխալեցաւ, ե՞րբ եւ ո՞ւր սխալեցաւ…: Այս բոլոր հարցադրումները պատասխան չունին եւ քննելի չեն այսօր, երբ չարագուշակ մահը իր գերիշխանութիւնը պարտադրած է մեր երկրին եւ համայն սուրիացիներուն, դարանակալ կը սպասէ ամէն անկիւն, կը սպառնայ բոլորին` առանց բացառութեան:
Վերջապէս` որսալ պատշաճ, նպատակայարմար պահը կը նշանակէ փրկութիւն, որովհետեւ սուրիացիք յոգնած ու բարոյալքուած են այլեւս ամէն ինչէ, յոգնած են առճակատումներէ, արիւնահեղութենէ, աւերածութենէ, ահաբեկութենէ, անմարդկային բռնութիւններէ, զազրելի սպանդներէ…, աւելին` անոնք պարտասած են նոյնինքն յոգնութենէն եւ անհամբեր կը սպասեն վերջնական հանգուցալուծումներու տանող անկեղծ քայլերու…: Արդարեւ, ինչպէս կանխանշեցինք, վերոթուարկեալներէն տարբեր որեւէ անպատասխանատու ընթացք կամ ուղղուածութիւն պիտի սպառնայ սուրիացիներու ապահովութեան ու գոյութեան, անոնց կեանքը գեհենի պիտի վերածէ, Սուրիական հայրենիքի ապագան ու շարունակականութիւնը հարցականի տակ պիտի առնէ:
* * *
Յարակից Խորհրդածութիւններ
– Գիտակից ու խելացի մարդիկ տեւաբար կը փորձեն օգտուիլ առիթներէ, որսալ պատեհութիւններ ու խուսափիլ ապարդիւն վիճարկումներէ, դիմակայութիւններէ: Անոնք առաւելաբար առիթներ ստեղծողներ, սնուցողներ են, իսկ կնճռոտ խնդիրներն ու անհամաձայնութիւնները ողջախոհութեամբ ու բազմապատկուած ջանքերով յաղթահարողներ:
– Ձախողութիւնը իր ողբերգական հետեւանքներով հանդերձ առիթ է, շրջադարձ` վերստին աշխատանքի ձեռնարկելու, անկատար նախաձեռնութիւններ աւելի ծրագըրուած, աւելի կանխամտածուած եւ աւելի համակողմանի ու կազմակերպ նախապատրաստութեամբ կրկին փորձելու:
– Իմաստունը ձեռնածալ նստած առիթներ սպասելէ կամ երազելէ աւելի կը նախաձեռնէ ու կը ստեղծէ զանոնք:
– Առիթները առաւելաբար կը կերտուին եւ ոչ թէ պատահականօրէն կը շնորհուին, կամ ոսկեզօծ ափսէով ինքնաբերաբար կը մատուցուին:
– Յոռետեսը ներկայացուած պատեհութիւններէն օգտուելու փոխարէն անոնցմէ նպաստաւորուիլը անհնար կը համարէ, անոնց ընծայելիք հաւանական բարիքները կը նսեմացնէ, սոսկ եւ տեւաբար մատնանշելով կամ ընդգծելով անոնց յարուցելիք անպատեհութիւնները, դժուարութիւններն ու արգելքները:
– Լաւատես մահկանացուն միշտ եւ ամէն պարագայի կը ջանայ խոչընդոտներն ու անհարթութիւնները շրջանցել, զանոնք յաջողութեանց խթանի եւ նախադրեալներու վերածել, որքան ալ անբարենպաստ, անբարեյոյս ըլլան տիրող պայմաններն ու շրջապատող հանգամանքները:
– Առիթները կը ներկայանան կամ կ՛ընծայուին միայն զանոնք փնտռողներուն, անկեղծօրէն ու նախանձախնդրութեամբ անոնց ձգտողներուն եւ հետամուտ եղողներուն:
Խ.Շ.
«ԳԱՆՁԱՍԱՐ», 18 Փետրուար 2013
